Nước có màu: Nguyên nhân và phương pháp xử lý hiệu quả

Theo khảo sát của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hơn 65% nguồn nước mặt và 40% nguồn nước ngầm tại Việt Nam có dấu hiệu thay đổi màu sắc do ô nhiễm hữu cơ, sắt, mangan và sự phát triển của tảo. Nước uống không có màu – bất kỳ sự thay đổi nào về màu sắc đều là dấu hiệu đầu tiên cho thấy chất lượng nước không đảm bảo. Từ màu vàng nâu của sắt, màu đen của mangan đến màu xanh của tảo hay màu trắng đục do kẽm, mỗi màu sắc đều phản ánh một nguồn ô nhiễm khác nhau. Hiểu rõ nguyên nhân và lựa chọn phương pháp xử lý phù hợp là chìa khóa để khôi phục nước trong sạch, an toàn. Để lựa chọn sản phẩm hóa chất giúp xử lý nước đổi màu hiệu quả, cần xác định đúng nguyên nhân gây ra màu sắc bất thường.

Trong bài viết này, tôi – chuyên gia Lê Văn Cường với 25 năm kinh nghiệm xử lý nước cho hàng trăm công trình cấp nước, bể bơi và hệ thống công nghiệp – sẽ giải thích chi tiết nguyên nhân nước có màu, cách nhận biết qua màu sắc và các phương pháp xử lý hiệu quả, theo tiêu chuẩn Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), Bộ Y tế Việt Nam và Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 9378:2012.

(Cập nhật theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới – WHO, Bộ Y tế Việt Nam và Tiêu chuẩn Việt Nam TCVN 9378:2012)

1. Nguyên nhân chính làm nước có màu

Theo WHO và Bộ Y tế Việt Nam, nước có màu thường xuất phát từ các nguyên nhân sau:

1.1. Sự phát triển của tảo

Trước hoặc trong quá trình phân hủy, tảo có thể làm nước có màu xanh lá cây, nâu, thậm chí đỏ. Tảo có thể phát triển trong hồ, suối, kênh, và cả trong giếng khoan, đường ống cấp nước – gây tắc nghẽn đường ống.

1.2. Khoáng chất hòa tan

Nguyên nhân chủ yếu làm nước có màu là sự tồn tại của khoáng chất hòa tan:

• Sắt (Fe): Màu đỏ, nâu đỏ, vàng nâu.
• Mangan (Mn): Màu đen, nâu đen.
• Kẽm (Zn): Màu trắng đục.
• Đồng (Cu): Màu xanh lá cây hoặc xanh lam.

Sắt và mangan là phổ biến nhất. Nước ngầm yếm khí (không oxy) có sắt, mangan hòa tan, nước chưa có màu. Khi bơm lên tiếp xúc oxy, sắt và mangan bị oxy hóa thành hydroxit kết tủa, tạo màu vàng, nâu đỏ hoặc đen. Đây là lý do mọi hệ thống xử lý nước giếng khoan có hàm lượng sắt, mangan cao đều có giai đoạn khử sắt bằng làm thoáng.

1.3. Chất hữu cơ hòa tan tự nhiên

Tannin và các axit hữu cơ từ lá, rễ cây phân hủy có thể làm nước có màu vàng nâu, thường gặp ở nước mưa hoặc nước mặt chảy qua vùng đất than bùn, rừng.

2. Phân biệt màu nước và nguyên nhân

3. Đặc điểm nước mặt và nước ngầm

Nước mặt

Nước sông, hồ, ao thường có độ đục cao, dễ bị ô nhiễm bởi tảo, chất hữu cơ, phù sa. Màu sắc của nước mặt phản ánh trực tiếp sự tồn tại của tác nhân gây bệnh hoặc chất ô nhiễm. Nước mặt cần được xử lý bằng keo tụ, lắng, lọc trước khi sử dụng.

Nước ngầm

Nước giếng khoan thường trong nhưng khi bơm lên tiếp xúc không khí có thể chuyển màu do sắt, mangan. Cần kiểm tra chất lượng nước giếng, nếu ô nhiễm nặng có thể cần khoan giếng mới ở vị trí khác.

4. Phương pháp xử lý nước có màu

Trên cơ sở đánh giá nguyên nhân, lựa chọn phương pháp xử lý phù hợp. Các phương pháp hiệu quả:

4.1. Làm thoáng hoặc oxy hóa

Phương pháp này áp dụng cho nước nhiễm sắt, mangan. Nước được phun tia, bơm khí để oxy hóa Fe²⁺, Mn²⁺ thành dạng kết tủa. Sau đó keo tụ, lắng, lọc.

4.2. Keo tụ, tạo bông

Dùng hóa chất keo tụ như PAC, phèn nhôm để kết tụ các hạt cặn, chất hữu cơ, tảo thành bông lớn. Đây là bước quan trọng để xử lý nước đục, màu do tảo, phù sa, chất hữu cơ.

4.3. Lắng và lọc

Sau keo tụ, để lắng cặn, sau đó lọc qua bể lọc cát hoặc lọc áp lực để loại bỏ cặn còn sót.

4.4. Khử trùng

Sau khi làm trong, khử trùng bằng clo hoặc UV để tiêu diệt vi khuẩn, vi rút còn sót.

4.5. Xử lý chuyên biệt cho từng nguyên nhân

• Nước nhiễm sắt, mangan: Làm thoáng + keo tụ + lọc + khử trùng.
• Nước có màu do tảo: Keo tụ PAC + lắng + lọc + khử trùng bằng clo.
• Nước có màu do đồng từ đường ống: Thay ống đồng hoặc dùng hóa chất khử kim loại, trung hòa pH.
• Nước có màu do tannin (hữu cơ): Lọc than hoạt tính hoặc keo tụ với liều cao.

5. Case study: Xử lý nước giếng khoan màu vàng nâu

Một hộ gia đình tại Hà Nội sử dụng nước giếng khoan, khi bơm lên ban đầu nước trong, sau vài phút chuyển sang màu vàng nâu, có mùi tanh. Đo nước: pH 6,5, hàm lượng sắt 3,2 mg/L, mangan 0,8 mg/L. Giải pháp xử lý: lắp hệ thống làm thoáng (phun mưa) để oxy hóa sắt, mangan, sau đó keo tụ bằng PAC liều 50g/m³, lắng, lọc qua bể lọc cát, khử trùng bằng clo. Sau xử lý, nước trong vắt, không màu, hàm lượng sắt < 0,3 mg/L, mangan < 0,1 mg/L, đạt tiêu chuẩn nước sinh hoạt.

6. Câu hỏi thường gặp

1. Nước màu vàng có uống được không?

Không. Nước màu vàng thường do nhiễm sắt, mangan hoặc chất hữu cơ. Có thể gây ảnh hưởng tiêu hóa, ố răng, màu quần áo. Cần xử lý trước khi sử dụng.

2. Nước giếng khoan bị màu vàng, xử lý bằng cách nào?

Làm thoáng (phun mưa, phun tia) để oxy hóa sắt, mangan, sau đó keo tụ, lắng, lọc qua cát thạch anh hoặc mangan dioxide.

3. Nước màu xanh từ vòi có nguy hiểm không?

Có thể do đồng (Cu) từ đường ống bị ăn mòn. Nồng độ đồng cao có thể gây ngộ độc cấp, ảnh hưởng gan, thận. Cần kiểm tra và thay ống hoặc điều chỉnh pH.

4. Làm thế nào để phòng ngừa nước bị đổi màu?

Với nước máy, duy trì pH 7,2-7,6 để tránh ăn mòn đường ống. Với nước giếng, kiểm tra định kỳ hàm lượng sắt, mangan, thiết kế hệ thống xử lý phù hợp ngay từ đầu.